Tiến trình chuyển đổi xanh tại Việt Nam hiện nay không chỉ đơn thuần là một nhiệm vụ về bảo vệ môi trường hay thực hiện các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu, mà đã trở thành hạt nhân của mô hình tăng trưởng mới.
Việc xanh hóa không đơn thuần là chi phí mà là một khoản đầu tư chiến lược giúp các doanh nghiệp Việt Nam có thể tái định vị vị thế trong chuỗi cung ứng.
Chuyển đổi xanh giúp doanh nghiệp vượt rào cản thương mại
Sự cần thiết của chuyển đổi xanh xuất phát từ việc các động lực tăng trưởng truyền thống như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên đang dần tới giới hạn. Để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030, Việt Nam cần một cuộc “cách mạng” về năng suất, với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò dẫn dắt.
Tiến trình này được thúc đẩy bởi cam kết Net Zero vào năm 2050 và làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, mở ra cơ hội thu hút FDI chất lượng cao vào các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng sạch.
Việc xanh hóa không đơn thuần là chi phí mà là một khoản đầu tư chiến lược giúp các doanh nghiệp Việt Nam có thể tái định vị vị thế trong chuỗi cung ứng. Với chiến lược chuyển đổi xanh, các doanh nghiệp sẽ có nhiều cơ hội.
Đơn cử như vượt rào cản thương mại quốc tế: Chuyển đổi xanh chính là quá trình đào thải các ngành thâm dụng năng lượng và lạc hậu, giúp doanh nghiệp thâm nhập vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.
Tối ưu hóa vận hành thông qua công nghệ: Mục tiêu cắt giảm 1,5% tiêu hao năng lượng trên GDP mỗi năm đòi hỏi sự can thiệp của AI, IoT và các hệ thống cảm biến thông minh. Điều này mang lại lợi ích trực tiếp qua việc giảm chi phí đầu vào và nâng cao năng suất lao động thực tế.
Tiếp cận nguồn tài chính bền vững: Các nhà đầu tư tác động quốc tế hiện coi Việt Nam là thị trường lớn thứ hai toàn cầu cho các dự án xanh minh bạch. Đây là cơ hội vàng để huy động vốn rẻ và dài hạn cho những doanh nghiệp chứng minh được cam kết ESG thực chất.
Chuyển đổi xanh công bằng, không để ai bị bỏ lại phía sau
Bên cạnh cơ hội, chuyển đổi xanh cũng bộc lộ sự phân hóa rõ về năng lực và vị thế giữa các nhóm doanh nghiệp.
Khối FDI và các tập đoàn lớn có lợi thế về vốn, công nghệ, quản trị ESG. Với nhóm này, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn, mà là “giấy phép” để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, tiếp cận các thị trường khó tính như EU, Hoa Kỳ.
Trong khi đó, doanh nghiệp vừa và nhỏ – chiếm hơn 98% số doanh nghiệp Việt Nam – lại là “điểm nghẽn” lớn. Nhóm này đã có nhận thức về chuyển đổi xanh nhưng chưa hành động mạnh do hạn chế tài chính và thiếu kỹ năng đo lường phát thải.
Nhu cầu chuyển đổi xanh là có thật và đang đòi hỏi mạnh mẽ, nhưng tâm lý chờ đợi các thay đổi thực sự về mặt thể chế – chính sách gây ra các rủi ro pháp lý và tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Việt Nam cần các giải pháp mạnh mẽ trong quá trình thực hiện chuyển đổi xanh hiện nay mà dưới đây là một vài giải pháp cụ thể về mặt thể chế – chính sách.
Đầu tiên cần thực hiện một cuộc giải nén “điểm nghẽn thể chế” thực chất và trách nhiệm, các cơ quan Nhà nước cần dứt khoát chuyển từ tư duy “quản lý, kiểm soát” sang “khơi thông và kiến tạo” và nhiệm vụ trước mắt là tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý cho các hoạt động chuyển đổi xanh của doanh nghiệp.
Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cần chuyển từ hình thức “hỗ trợ sinh tồn” (như giảm thuế, phí ngắn hạn) sang “đầu tư năng lực” thông qua đào tạo nhân lực xanh và chuyển giao công nghệ lõi.
Thứ hai, hoàn thiện hạ tầng tài chính xanh theo cơ chế thị trường: Triển khai các chính sách tài chính, tín dụng cụ thể theo danh mục phân loại xanh quốc gia để tạo sự đột phá cho thị trường tín dụng và trái phiếu xanh.
Thứ ba, thúc đẩy công nghệ và cơ chế thí điểm (sandbox). Xây dựng các không gian pháp lý thí điểm (sandbox) cho thị trường tín chỉ carbon, Fintech xanh và các mô hình kinh tế tuần hoàn mới. Thứ tư, an sinh xã hội trong chuyển dịch năng lượng công bằng: Chuyển đổi xanh phải là quá trình “vị nhân sinh”, không bỏ lại ai phía sau.
TS Nguyễn Quốc Việt – chuyên gia Chính sách công – Trường Đại học Kinh tế – ĐHQG Hà Nội
Theo báo Lao Động
