Hiện nay, thế giới phải đối mặt nguy cơ nóng lên toàn cầu, phát thải khí nhà kính gia tăng khiến lu mờ những ưu tiên về môi trường, tuy vậy, bức tranh về năng lượng toàn cầu vẫn xuất hiện những tín hiệu tích cực, nhiều quốc gia đang bất ngờ đạt tốc độ chuyển đổi sang năng lượng sạch nhanh hơn dự kiến, mở ra hy vọng về một giai đoạn phát triển bền vững mới.

Những tháng đầu năm 2025 đánh dấu cột mốc đáng chú ý, lần đầu năng lượng tái tạo vượt qua nhiên liệu hóa thạch để trở thành nguồn sản xuất điện lớn nhất thế giới. Các nhà phân tích nhận định sự dịch chuyển này đặt nền móng cho tiến trình giảm phát thải lâu dài, bởi hiện nay sản xuất điện vẫn là nguồn phát thải lớn nhất và đóng vai trò then chốt trong việc khử carbon trong giao thông vận tải, sản xuất và đô thị hóa.

Động lực chính giúp năng lượng tái tạo tăng tốc là chi phí giảm mạnh. Giá thành của điện mặt trời, điện gió và pin lưu trữ đã giảm sâu khiến nhiều quốc gia lựa chọn năng lượng sạch. Theo báo cáo mới công bố của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), công suất điện tái tạo toàn cầu dự kiến tăng thêm khoảng 4.600 GW trong vòng 5 năm tới, tương đương tổng công suất phát điện hiện nay của Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản cộng lại.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo tốc độ hiện nay vẫn chưa đủ để giữ mức tăng nhiệt toàn cầu dưới 1,5°C như Thỏa thuận Paris đề ra. Nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng, đặc biệt tại các nền kinh tế đang phát triển, khiến lượng phát thải tại nhiều nước chưa giảm đáng kể. Bà Hannah Pitt, Giám đốc Công ty Rhodium Group, nhận định: “Việc chuyển đổi hoàn toàn ngành điện sang năng lượng sạch chưa phải điều tất yếu. Chúng ta vẫn chưa nắm chắc thành công”.

Trong số các quốc gia chuyển đổi nhanh, Trung Quốc đang giữ vai trò nổi bật nhờ đầu tư mạnh vào công nghệ và sản xuất quy mô lớn. Nước này hiện dẫn đầu thế giới về công suất điện mặt trời. Riêng năm ngoái, lượng công suất tái tạo lắp đặt tại Trung Quốc nhiều hơn tổng công suất tái tạo đang hoạt động tại Mỹ. Tính đến cuối năm 2024, Trung Quốc đã cán mốc hơn 1.400 GW năng lượng sạch và vẫn đang triển khai thêm khoảng 500 GW mới.

Tuy vậy, nước này vẫn tăng khai thác than để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng lớn, khiến mục tiêu giảm phát thải còn nhiều thách thức. Hay tại Mỹ, dù phải đối mặt tranh cãi về biến đổi khí hậu và việc siết lại chính sách năng lượng sạch, các doanh nghiệp vẫn đẩy mạnh đầu tư vào điện mặt trời và điện gió vì hiệu quả kinh tế cao hơn. Hiện nay, Mỹ đứng thứ hai thế giới về mở rộng công suất điện mặt trời mới, một phần nguyên nhân đến từ xu hướng tranh thủ ưu đãi thuế năng lượng sạch trước khi hết hiệu lực.

Ngay tại Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất hành tinh, cũng đã ghi nhận tốc độ mở rộng năng lượng tái tạo nhanh, trở thành thị trường điện mặt trời tăng trưởng hàng đầu. Trong khi đó, Liên minh châu Âu đặt mục tiêu sản xuất gần 43% điện từ năng lượng tái tạo vào cuối thập kỷ này, dù một số nước tạm tăng sử dụng nhiên liệu hóa thạch để bù đắp suy giảm thủy điện do hạn hán. Tuy nhiên, điều gây chú ý hơn cả là sự bứt phá của các nền kinh tế quy mô nhỏ ở Nam bán cầu.

Ông Lars Nitter Havro, Trưởng bộ phận nghiên cứu vĩ mô năng lượng thuộc Công ty Rystad Energy đánh giá: “Quy mô sản xuất toàn cầu đã tạo điều kiện để các nền kinh tế mới nổi tiếp cận giải pháp rẻ và nhanh hơn”. Pakistan chính là một thí dụ điển hình, chỉ trong sáu năm tỷ trọng điện mặt trời trong hệ thống năng lượng quốc gia tăng từ 0% lên khoảng 30%, thuộc nhóm nhanh nhất thế giới.

Chile cũng liên tục mở rộng các trang trại năng lượng mặt trời tại sa mạc Atacama, nơi có cường độ bức xạ cao nhất trái đất. Hy Lạp và Hungary cũng ghi nhận mức tăng trưởng mạnh nhờ chính sách hỗ trợ lắp đặt điện mặt trời trên mái nhà. Còn ở Nepal, xe điện hiện chiếm gần 76% lượng ô-tô mới, dựa vào hệ thống điện chủ yếu từ thủy điện sạch.

Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch không chỉ phụ thuộc vào tốc độ xây dựng nhà máy điện tái tạo. Hệ thống truyền tải, lưu trữ và điều độ điện năng cũng cần được nâng cấp để thích ứng nguồn năng lượng mới phụ thuộc thời tiết. Nếu không, các quốc gia vẫn buộc phải dựa vào nhiên liệu hóa thạch để bảo đảm an ninh năng lượng.

Tuy vậy, triển vọng dài hạn vẫn được đánh giá lạc quan. Năng lượng tái tạo đang trở thành lựa chọn rẻ nhất tại nhiều quốc gia, khi cơ sở hạ tầng được hoàn thiện và các công nghệ lưu trữ phát triển, nhiều nền kinh tế mới có thể vượt lên trước trong cuộc đua năng lượng sạch. Sự trỗi dậy của năng lượng tái tạo từ những nền kinh tế từ lớn tới nhỏ cho thấy chuyển đổi xanh không còn là khẩu hiệu, mà đang trở thành xu thế tất yếu của phát triển bền vững toàn cầu.