Tín chỉ carbon là công cụ mang tính tài chính – môi trường giúp hóa giải nghịch lý này khi tạo ra giá trị kinh tế nhờ bảo vệ môi trường. Đây cũng là lĩnh vực có tiềm năng phát triển tại Việt Nam, đặc biệt đối với tín chỉ carbon rừng.

Tuy nhiên, TS. Trần Văn Việt, Ban Chính sách chiến lược trung ương, chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại khi cách tiếp cận tín chỉ carbon đang tự đặt Việt Nam vào nguy cơ bị định vị ở phân khúc đáy của chuỗi cung ứng carbon toàn cầu.

“Nếu nền kinh tế chỉ mải mê tạo ra và bán đi những tín chỉ carbon thô mà không tích hợp được giá trị này vào chuỗi sản xuất công nghiệp nội địa, chúng ta sẽ mãi chịu cảnh ‘làm thuê’ trong một sân chơi do các tiêu chuẩn nước ngoài chi phối”, ông Việt nhấn mạnh.

Việt Nam có tiềm năng lớn về tín chỉ carbon, đặc biệt là tín chỉ carbon rừng. 

Rủi ro này xuất phát từ việc vận hành thị trường carbon đang chủ yếu dựa trên các dự án đơn lẻ, manh mún thay vì thiết lập một hệ thống đồng bộ mang tầm quốc gia.

Bên cạnh đó, năng lực đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV), nền tảng cốt lõi định hình sự minh bạch và giá trị thực sự của mọi loại tín chỉ carbon, của Việt Nam còn rất yếu cả về cơ sở dữ liệu lẫn công nghệ lõi.

Hậu quả là toàn bộ hệ thống đang bị phụ thuộc sâu sắc vào phương pháp luận và các tổ chức chứng nhận từ bên ngoài. Tín chỉ carbon, thay vì là một động lực chuyển đổi nền kinh tế, lại đang bị hiểu sai lệch như một giải pháp “bù trừ carbon đơn thuần” cho các nước công nghiệp phát triển.

Tái định hình tín chỉ carbon và chiến lược đồng quản trị lưu vực

Để thoát khỏi bẫy giá trị thấp, hệ thống chính sách cần một tư duy đột phá, coi tín chỉ carbon như công cụ phục vụ trực tiếp cho mục tiêu phát triển quốc gia.

Làm được điều này, ông Việt đề xuất một cuộc chuyển dịch lớn, từ việc “đếm” từng tín chỉ carbon sang việc xây dựng một nền kinh tế carbon toàn diện.

Đầu tiên, cần phải từ bỏ tư duy coi carbon chỉ là một công cụ bù đắp đơn thuần. Thay vào đó, phải biến nó thành một “tài sản phát triển” thực thụ, một loại tài sản có giá trị pháp lý để thế chấp, giao dịch, sinh lời và làm đòn bẩy tài chính.

Đồng thời, phương thức quản lý tài nguyên cũng cần phá vỡ ranh giới chật hẹp của các dự án nhỏ lẻ để vươn lên quy mô rộng lớn hơn là cảnh quan sinh thái và lưu vực.

Thực tế, tín chỉ carbon chỉ là điểm khởi đầu, không phải là toàn bộ giá trị của một hệ sinh thái. Một cánh rừng tự nhiên không chỉ làm nhiệm vụ giữ carbon. Về mặt kinh tế, nó là nguồn tạo ra thu nhập bền vững cho cộng đồng dân cư nông thôn và là thỏi nam châm thu hút tài chính xanh.

Về mặt xã hội, nó thúc đẩy sự tham gia của người dân, đảm bảo tính công bằng trong chia sẻ lợi ích sinh kế. Về mặt môi trường, rừng bảo vệ sự đa dạng sinh học và tăng cường sức chống chịu của cả quốc gia trước các cú sốc biến đổi khí hậu.

Để khai thác trọn vẹn sự đa dạng này, hệ thống quản trị đòi hỏi một sự đổi mới mang tính hệ thống.

Ông Việt đánh giá cao mô hình “đồng quản trị lưu vực đầu nguồn” được Viện Nghiên cứu sinh thái chính sách xã hội (SPERI) đề xuất như một chìa khóa khai mở đa mục tiêu cho tín chỉ carbon.

Tại đó, nguyên tắc cốt lõi là tất cả các bên hưởng lợi phải đồng thời tham gia đầu tư và chia sẻ trách nhiệm. Việc quản lý tài nguyên không thể tiếp tục bị chia cắt theo ranh giới hành chính một cách cơ học, mà phải tuân theo đơn vị tự nhiên, nối liền sinh mệnh thượng nguồn với hạ nguồn.

Như vậy, trách nhiệm và lợi ích được chia sẻ cho cả những cộng đồng dân cư, những lâm dân sinh sống nơi đầu nguồn nước, khu vực có rừng giữ nước, giữ đất, lưu trữ carbon, cho đến các khu công nghiệp, khu chế xuất, nhà máy, khu dân cư hạ nguồn nơi hưởng lợi trực tiếp từ các “dịch vụ sinh thái” đầu nguồn và đang phát thải carbon.

Lưu vực đầu nguồn là nơi giữ nước, giữ đất và giữ carbon, nhưng những cộng đồng sinh sống tại đây lại thường nằm trong nhóm dễ bị tổn thương và nghèo khó nhất. Trái ngược lại, các khu công nghiệp chế xuất, các nhà máy thủy điện khổng lồ, và những đô thị sầm uất ở hạ nguồn lại đang hưởng lợi trực tiếp từ các dịch vụ sinh thái âm thầm này.

Qua cách tiếp cận đó, tín chỉ carbon không phải là khoản chi trợ cấp hay ban ơn, mà là sự chi trả sòng phẳng cho các dịch vụ hệ sinh thái cốt lõi, qua đó tạo ra một vòng tuần hoàn tài chính vững chắc.

Bài toán làm chủ giá trị

Chuyên gia của Ban Chính sách chiến lược trung ương nhấn mạnh, thập kỷ tới đây mang tính chất quyết định việc Việt Nam sẽ vươn lên đóng vai trò dẫn dắt thị trường tín chỉ carbon hay mãi cam chịu làm một nhà cung ứng “nguyên liệu thô” trên thị trường khí hậu toàn cầu.